نجمه صالحی در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری حوزه در رابطه با ابعاد تاریخی و اجتماعی هجرت حضرت فاطمه معصومه(س) به ایران عنوان کرد: ورود حضرت فاطمه معصومه(س) به قم در سال ۲۰۱ق از جمله خاصترین رویداد زندگی یکی از افراد خاندان امامت و تحول بخش در جایگاه قم بوده است.
وی گفت: هجرت حضرت معصومه سلام الله علیها به ایران در مقطعی رخ داد که از یک سو جهان تشیع در حال گذار از شبکههای پراکنده روایی به سوی تثبیت مراکز منطقهای علمی و حدیثی بود. از سوی دیگر نیز این واقعه همزمان با تحولات سیاسی دوره خلافت مأمون و تغییر رویکرد عباسیها نسبت به علویان و امام رضا(ع) صورت گرفت.
مدرس حوزه و دانشگاه با بیان اینکه در این دوره شهر قم به عنوان یکی از مهمترین پایگاههای شیعی در حال رشد بود، به تبیین پیوند میان «زمان ورود»، «وضعیت قم» و «تحولات امامیه» پرداخت.
وی اضافه کرد: هجرت حضرت معصومه سلام الله علیها یک سال پس از انتقال امام رضا(ع) به مرو و با هدف دیدار با ایشان صورت گرفت. کاروان آن حضرت پس از عبور از ساوه به سوی قم حرکت کرد و آن بانو در قم در منزل موسی بن خزرج اقامت نمود و پس از مدتی کوتاه و سپری شدن بیماری رحلت کردند.
پژوهشگر حوزوی افزود: درباره علت بیماری، مسیر دقیق حرکت و برخی جزئیات این سفر گزارشهای متفاوتی نقل شده و بعضی دیدگاههای متأخر نیز انگیزههای سیاسی یا اعتراضی برای این مهاجرت مطرح کردهاند؛ با این حال برای برخی از این فرضیهها مستند تاریخی کافی وجود ندارد. به همین خاطر در تحلیل تاریخی بهتر است میان گزارشهای دارای پشتوانه منابع و برداشتهای متأخر تمایز گذاشته شود.
وی با اشاره به کتاب تاریخ قم به عنوان مهمترین منبع گزارشدهنده جزئیات رحلت آن حضرت، تأکید کرد: بر اساس گزارشهای این کتاب، حضرت پس از اقامتی کوتاه در قم از دنیا رفت و در محلی به نام به بابلان دفن شدند.
صالحی ادامه داد: اهمیت زمانی این سفر زمانی روشنتر میشود که وضعیت سیاسی دوره مأمون مورد توجه قرار گیرد. انتقال امام رضا(ع) از مدینه به خراسان، حضور ایشان در مرو و مسئله ولایتعهدی موقعیت جدیدی برای خاندان امامت در قلمرو شرقی خلافت ایجاد کرده بود. در چنین شرایطی مهاجرت برخی افراد وابسته به خاندان امام به مناطق مختلف ایران را باید در بستر گسترش ارتباطات میان علویان و جوامع شیعی این مناطق بررسی کرد. از این منظر ورود حضرت معصومه(س) به قم در مقطعی رخ داد که ارتباط میان خاندان امامی و مناطق شیعی ایران اهمیت بیشتری یافته بود.
وضعیت شهر قم پیش از ورود حضرت معصومه(س)
وی در ادامه به تحلیل جایگاه شهر قم پیش از ورود حضرت معصومه(س) پرداخت و تصریح کرد: شهر قم از اواخر قرن نخست هجری به دلیل مهاجرت شیعیان کوفه از جمله اشعریون به شهری شیعی تبدیل شده بود؛ لذا ورود حضرت معصومه(س) آغاز تشیع در این شهر نیست بلکه آغاز یک تحول است.
پژوهشگر تاریخ تشیع اضافه کرد: قم در آن زمان از یک پایگاه شیعی شکلگرفته در مسیر تبدیلشدن به یک کانون مهم مذهبی و علمی قرار داشت. ورود حضرت معصومه(س) موجب گشودهشدن فصل نوینی در اهمیت قم شد و جایگاه مذهبی و اجتماعی این شهر را به شدت تقویت کرد.
وی با بیان اینکه حضور حضرت معصومه سلام الله علیها در قم باعث رشد و تثبیت حیات علمی-حدیثی در قم یا به عبارتی شکل گیری مکتب حدیثی شد، تصریح کرد: شهرقم پیش از ورود حضرت معصومه(س) نیز محل حضور خاندانها و راویان شیعی بود و فعالیتهای حدیثی در آن جریان داشت. ازاینرو حضور حضرت معصومه(س) در امتداد روندی بود که پیش از ایشان آغاز شده بود و در سدههای بعد به شکوفایی بیشتر علمی قم انجامید.
مدرس حوزه و دانشگاه با بیان اینکه ورود و سپس رحلت و دفن ایشان، یک عنصر تازه و پایدار به هویت مذهبی شهر افزود، گفت: دفن حضرت معصومه(س) در شهر قم بر ساختار اجتماعی و شهری نیز تاثیر گذاشت زیرا دفن حضرت معصومه(س) در منطقهای که در آن زمان خارج از مرکز شهر بود، صورت گرفت و بهتدریج باعث گسترش شهر به سمت آرامگاه ایشان و تبدیل این مکان به کانونی برای جذب عالمان، حاکمان و تودههای مردم شد.
وی تاکید کرد: نقش حضرت معصومه(س) در تحول قم بیش از آنکه ایجاد یک مرکز علمی از نقطه صفر باشد، تقویت مرکزیت مذهبی و اجتماعی شهری است که پیشزمینههای شیعی آن فراهم شده بود.
صالحی بیان کرد: حضور حضرت معصومه(س) در یک مقطع حساس تاریخی دو سطح متفاوت از تأثیر را در تاریخ قم برجای گذاشت؛ در کوتاهمدت، حضور و رحلت ایشان موجب شکلگیری یک کانون زیارتی و مذهبی شد و در بلندمدت این کانون در کنار پیشینه شیعی و فعالیتهای علمی قم به تقویت جایگاه شهر در جهان تشیع کمک کرد. از این منظر ایشان یکی از عوامل کلیدی در پیوند زدن مرکزیت مذهبی قم با روند گسترش علمی تشیع در طول تاریخ بودهاند.
انتهای پیام
نظر شما